İkale (Bozma) Sözleşmesi Nedir?
İkale — diğer adıyla bozma sözleşmesi — iş sözleşmesinin işçi ve işverenin karşılıklı anlaşmasıyla sona erdirilmesidir. Burada taraflardan birinin tek taraflı feshi yoktur; her iki taraf da iş ilişkisini birlikte sonlandırmak konusunda irade gösterir. İkale İş Kanunu’nda ayrıca düzenlenmemiş olup, sözleşme serbestisi ilkesi ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde uygulanır.
Görünüşte basit olsa da ikalenin işçi açısından çok ciddi sonuçları vardır; çünkü iş ilişkisi “fesih” yoluyla değil, “anlaşma” yoluyla sona erer ve bu fark, işçinin bazı temel haklarını doğrudan etkiler.
İşçi Açısından En Önemli Sonuçlar
İkale sözleşmesi imzalayan işçi, fesihle sona erme halinde sahip olacağı bazı haklardan yoksun kalır:
- İşsizlik maaşı alınamaz: İşsizlik ödeneği, iş sözleşmesinin işçinin isteği ve kusuru dışında fesihle sona ermesini gerektirir. İkale bir anlaşma olduğundan işçi kural olarak işsizlik ödeneğine hak kazanamaz.
- İşe iade davası açılamaz: İşe iade, işverenin geçersiz feshine karşı açılır. İkalede fesih bulunmadığından iş güvencesi hükümleri devreye girmez.
- Kıdem ve ihbar tazminatı otomatik doğmaz: Bu tutarlar ancak ikale sözleşmesinde kararlaştırılırsa ödenir.
Yargıtay’ın “Makul Yarar” Ölçütü
Yargıtay, ikale sözleşmesinin geçerli sayılabilmesi için işçiye “makul bir yarar” sağlanmış olmasını arar. İşçi, ikaleyle önemli haklarından vazgeçtiği için, sadece kıdem ve ihbar tazminatının ödenmesi çoğu zaman yeterli görülmez; işçiye ek bir menfaat (ilave ödeme vb.) sağlanması beklenir.
Teklifin kimden geldiği de önemlidir: ikale önerisi işverenden geliyorsa, makul yarar şartı daha titizlikle aranır. Makul yarar sağlanmamışsa, ikale geçersiz sayılarak ilişkinin gerçekte bir işveren feshiyle sona erdiği kabul edilebilir; bu durumda işçi kıdem-ihbar tazminatı ve işe iade gibi haklarını yeniden talep edebilir.
Baskı veya Hile ile İmzalatılan İkale
İkale, tarafların özgür iradesine dayanmalıdır. “İmzalamazsan tazminatsız çıkarırım”, “tutanak tutarız” gibi baskı (ikrah) ya da yanıltma (hile) ile imzalatılan ikale sözleşmeleri irade fesadı nedeniyle geçersiz kılınabilir. İşçi, bu durumu ispatlayarak sözleşmenin iptalini ve haklarını talep edebilir.
Vergi Boyutu
İkale kapsamında işçiye yapılan ödemeler, 7103 sayılı Kanun ile getirilen düzenleme çerçevesinde değerlendirilir: bu ödemelerin kıdem tazminatı tavanına kadar olan kısmı gelir vergisinden istisnadır, tavanı aşan kısım ise ücret olarak gelir vergisine tabi tutulur. İmzadan önce, brüt-net hesabının ve kesintilerin doğru yapıldığından emin olunmalıdır.
Kural olarak hayır. İşsizlik ödeneği, iş sözleşmesinin işçinin kendi isteği ve kusuru dışında fesih yoluyla sona ermesi halinde ödenir. İkale karşılıklı bir anlaşma (fesih değil) olduğundan, işçi kural olarak işsizlik ödeneğine hak kazanamaz. Bu, ikalenin en önemli dezavantajıdır.
Hayır. İşe iade davası, işverenin geçersiz feshine karşı açılır. İkalede fesih bulunmadığından iş güvencesi hükümleri uygulanmaz ve işe iade davası açılamaz. Ancak ikale sözleşmesi irade fesadı (hata, hile, baskı) ile imzalatılmışsa geçersizliği ileri sürülebilir.
İkalede kıdem ve ihbar tazminatı kendiliğinden doğmaz; ancak sözleşmede kararlaştırılırsa ödenir. Uygulamada işveren genellikle bu tutarları öder. Yargıtay, ikalenin geçerli olması için işçiye yalnızca bu tazminatların değil, ek bir “makul yarar” da sağlanmasını arar.
İşçi ikaleyle işsizlik maaşı ve işe iade hakkı gibi önemli haklarından vazgeçtiği için Yargıtay, sözleşmenin geçerli sayılması için işçiye makul bir ek menfaat sağlanmasını şart koşar. Sadece kıdem-ihbar tazminatının ödenmesi çoğu zaman yeterli görülmez; ek ödeme veya benzeri bir menfaat beklenir.
7103 sayılı Kanun düzenlemesi uyarınca ikale kapsamında yapılan ödemelerin, kıdem tazminatı için belirlenen tavana kadar olan kısmı gelir vergisinden istisnadır. Tavanı aşan kısım ise ücret olarak gelir vergisine tabi tutulur.
İkale Teklifini İmzalamadan Önce Değerlendirin
İkale sözleşmesinin haklarınıza etkisini ve size sunulan menfaatin yeterli olup olmadığını imzalamadan önce hukuki olarak değerlendirin.