Kıdem Tazminatı Nedir?
Kıdem tazminatı, belirli şartları taşıyan bir işçinin, iş sözleşmesinin sona ermesi halinde işverenden talep edebileceği ve çalıştığı her tam yıl için ödenen toplu bir paradır. Hukuki dayanağını, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 120. maddesi yoluyla hâlâ yürürlükte tutulan 1475 sayılı (eski) İş Kanunu'nun 14. maddesi oluşturur. Amacı, işçinin geçmiş emeğinin ve işyerine bağlılığının karşılığını sağlamaktır.
Önemli bir ayrım: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatından farklıdır. İhbar tazminatı, bildirim sürelerine uyulmadan yapılan fesihlerde gündeme gelir ve ayrı hesaplanır. İşçi koşullara göre her ikisine birden hak kazanabilir.
Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları
Kıdem tazminatına hak kazanmanın iki temel koşulu vardır: en az 1 yıllık kıdem ve iş sözleşmesinin kıdem tazminatına hak kazandıran bir nedenle sona ermesi.
- Aynı işverene bağlı en az 1 tam yıl çalışmak. 1 yıldan kısa süreli çalışmalarda kıdem tazminatı doğmaz.
- İşveren feshi: İşveren, İş Kanunu m.25/II'deki (ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık) haller dışında bir nedenle işten çıkarırsa kıdem tazminatı ödenir.
- İşçinin haklı feshi: Ücretin ödenmemesi, sigorta primlerinin eksik yatırılması, mobbing veya sağlık sebepleri gibi İş Kanunu m.24'teki haklı nedenlerle işçi feshederse hak doğar.
- Emeklilik: Yaşlılık aylığı veya toptan ödeme almak amacıyla; ayrıca yaş hariç sigortalılık süresi ve prim gün sayısını dolduranlarda (SGK yazısıyla) kıdem tazminatı ödenir.
- Erkek işçide muvazzaf askerlik.
- Kadın işçide evlilik: Evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması halinde.
- İşçinin ölümü: Bu durumda kıdem tazminatı yasal mirasçılarına ödenir.
Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Kıdem tazminatının temel formülü nettir: işçiye, çalıştığı her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücreti tutarında ödeme yapılır. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden gün hesabıyla orantılı ödeme yapılır.
Giydirilmiş ücret, sadece temel (çıplak) maaş değildir; işçiye süreklilik arz eden şekilde sağlanan ek menfaatleri de kapsar:
- Çıplak (temel) brüt ücret
- Düzenli ödenen yol ve yemek yardımı
- Süreklilik gösteren ikramiye, prim ve sosyal yardımlar
- Yakacak, giyim, konut gibi düzenli ayni/nakdi yardımlar
Arızi (bir kereye mahsus) ödemeler bu hesaba katılmaz. Hesaplama her zaman brüt ücret üzerinden yapılır.
Kıdem Tazminatı Tavanı
Her tam yıl için ödenecek 30 günlük tutar sınırsız değildir; kanunla belirlenen bir kıdem tazminatı tavanını aşamaz. Bu tavan, en yüksek devlet memuruna ödenen bir yıllık emekli ikramiyesi tutarına eşittir ve her yıl Ocak ve Temmuz aylarında olmak üzere altı ayda bir güncellenir.
İşçinin giydirilmiş ücreti tavanın üzerindeyse, her yıl için yine yalnızca tavan tutarı esas alınır. Güncel tavan tutarı dönemsel olarak değiştiğinden, hesaplamada fesih tarihinde yürürlükte olan tavanın dikkate alınması gerekir.
Vergi ve Kesintiler
Kıdem tazminatı, işçi lehine önemli bir vergi avantajı taşır: tutardan yalnızca damga vergisi kesilir, gelir vergisi alınmaz (tavanı aşan ödemeler bu istisnanın dışındadır). Ayrıca kıdem tazminatından SGK primi de kesilmez. Bu yönüyle kıdem tazminatı, diğer işçilik alacaklarından farklı ve daha korunaklı bir kalemdir.
Zamanaşımı ve Başvuru Yolu
25 Ekim 2017 tarihinden sonra sona eren iş sözleşmeleri bakımından kıdem tazminatında zamanaşımı süresi 5 yıldır (7036 sayılı Kanun). Süre, iş sözleşmesinin feshedildiği tarihten itibaren işler. Bu süre kaçırıldığında alacak hakkı zamanaşımına uğrar.
Kıdem tazminatı ödenmediğinde izlenecek yol şudur: önce dava şartı olan zorunlu arabuluculuğa başvurulur; anlaşma sağlanamazsa İş Mahkemesi'nde dava açılır. Ödenmeyen kıdem tazminatına, fesih tarihinden itibaren en yüksek banka mevduat faizi uygulanır.
Kural olarak hayır. Ancak ücretin ödenmemesi, mobbing, sağlık sebepleri gibi İş Kanunu m.24'teki haklı nedenlerle fesih, emeklilik, erkek işçide askerlik veya kadın işçide evlilik (1 yıl içinde) hallerinde istifa benzeri ayrılışlarda da kıdem tazminatı doğar.
Hesaplama son giydirilmiş brüt ücret üzerinden yapılır; yani çıplak ücrete düzenli yol, yemek ve ikramiye gibi ek menfaatler eklenir. Sonuçtan yalnızca damga vergisi düşülür, gelir vergisi ve SGK primi kesilmez.
İşçi kabul etmedikçe işveren tek taraflı olarak taksitlendiremez. İşçi taksiti kabul etse bile, geciken tutarlar için faiz hakkı saklı kalır ve eksik ödeme halinde fark dava konusu yapılabilir.
Kıdem Tazminatı Hakkınızı Değerlendirin
Kıdem ve ihbar tazminatınızın doğru hesaplanması, eksik ödeme ve zamanaşımı riskleri için hukuki destek alın.